Trái phiếu là loại chứng khoán xác nhận nghĩa vụ nợ của tổ chức phát hành phải trả cho người sở hữu trái phiếu. Khi mua một trái phiếu, nhà đầu tư cho tổ chức phát hành vay một mức vốn (tương ứng với mệnh giá của trái phiếu) và nhận được khoản lãi định kỳ theo tỷ lệ lãi suất nhất định không phụ thuộc vào kết quả kinh doanh của công ty.
Trái phiếu có xác định khoảng thời gian cụ thể và công ty phát hành trái phiếu phải hoàn trả khoản cho vay ban đầu khi nó đáo hạn.
Người phát hành trái phiếu có thể là doanh nghiệp (trái phiếu doanh nghiệp) hoặc tổ chức chính quyền như: Chính phủ (công trái hay trái phiếu chính phủ), kho bạc Nhà nước (trái phiếu kho bạc).
Hiện nay, có nhiều loại trái phiếu trên thị trường và thường được phân chia theo 5 chỉ tiêu chính như sau:
1. Phân chia theo tính thanh khoản, minh bạch và cơ chế giám sát
- Trái phiếu niêm yết là trái phiếu đã đăng ký, lưu ký tập trung tại Trung tâm lưu ký chứng khoán (VSD) và được giao dịch trên Sở Giao dịch Chứng khoán; giao dịch tập trung trên sàn chứng khoán, minh bạch cao, thanh khoản tốt và an toàn hơn.
- Trái phiếu không niêm yết là loại trái phiếu doanh nghiệp phát hành không đăng ký giao dịch tập trung trên Sở Giao dịch Chứng khoán. Loại này thường được mua bán tự do, thủ tục linh hoạt nhưng rủi ro cao hơn do tính thanh khoản thấp và yêu cầu công bố thông tin tài chính ít chặt chẽ hơn.
2. Phân chia theo chủ thể phát hành
Có 03 loại trái phiếu được phân chia theo chỉ tiêu này, cụ thể:
- Trái phiếu doanh nghiệp: do các Doanh nghiệp (bao gồm doanh nghiệp nhà nước, công ty cổ phần và công ty trách nhiệm hữu hạn) phát hành để phục vụ các mục đích hoạt động kinh doanh như tăng vốn điều lệ, thực hiện dự án, v.v
- Trái phiếu của ngân hàng và các tổ chức tài chính: do các ngân hàng và các tổ chức tài chính phát hành để phục vụ các mục đích hoạt động kinh doanh như tăng vốn điều lệ, thực hiện dự án,…
- Trái phiếu chính phủ: do Chính phủ phát hành để huy động tiền nhàn rỗi trong dân và các tổ chức kinh tế, xã hội. Chính phủ luôn được coi là Nhà phát hành có uy tín nhất trên thị trường. Vì vậy, trái phiếu do Chính phủ phát hành luôn được coi là loại chứng khoán có ít rủi ro nhất.
3. Phân chia theo tính chất trái phiếu
- Trái phiếu chuyển đổi là loại trái phiếu được phát hành bởi công ty cổ phần và có khả năng chuyển đổi thành cổ phiếu phổ thông của doanh nghiệp đó theo các điều kiện, điều khoản đã được xác định khi phát hành trái phiếu.
- Trái phiếu kèm chứng quyền là loại hình trái phiếu được công ty cổ phần phát hành kèm theo chứng quyền, cho phép người sở hữu chứng quyền được quyền mua một số cổ phiếu phổ thông của doanh nghiệp phát hành theo điều kiện, điều khoản đã được xác định tại phương án phát hành trái phiếu.
- Trái phiếu không chuyển đổi, không kèm chứng quyền là Trái phiếu không chuyển đổi không kèm chứng quyền là loại nợ doanh nghiệp, trong đó nhà đầu tư chỉ nhận lãi và gốc theo cam kết, không được quyền đổi trái phiếu thành cổ phiếu và không có quyền mua thêm cổ phiếu với giá ưu đãi.
4. Phân chia theo lợi tức của trái phiếu
- Trái phiếu có lãi suất cố định là loại chứng khoán nợ mà lãi suất (lợi tức) được xác định theo một tỷ lệ phần trăm (%) không đổi dựa trên mệnh giá trong suốt thời hạn trái phiếu. Trái chủ nhận khoản lãi cố định, không phụ thuộc vào kết quả kinh doanh của tổ chức phát hành;
- Trái phiếu có lãi suất biến đối (hay còn gọi là trái phiếu lãi suất thả nổi) là loại chứng khoán nợ mà lãi suất/lợi tức được trả trong các kỳ khác nhau không cố định, thay đổi theo một mức lãi suất tham chiếu (như lãi suất tiền gửi tiết kiệm hoặc lãi suất liên ngân hàng) cộng với một biên độ cố định;
- Trái phiếu có lãi suất bằng không là loại trái phiếu không trả lãi định kỳ, được nhà đầu tư mua với mức giá chiết khấu (thấp hơn mệnh giá) và nhận lại toàn bộ mệnh giá khi đáo hạn.
5. Phân chia theo khả năng thanh toán
- Trái phiếu không có tài sản bảo đảm là loại trái phiếu doanh nghiệp mà nhà phát hành không dùng tài sản (bất động sản, động sản, cổ phiếu...) để thế chấp cho nghĩa vụ trả nợ gốc và lãi.
- Trái phiếu có tài sản bảo đảm là loại trái phiếu doanh nghiệp được cam kết thanh toán gốc và lãi bằng tài sản của bên phát hành (hoặc bên thứ ba). Nếu doanh nghiệp mất khả năng trả nợ, nhà đầu tư có quyền xử lý tài sản này để thu hồi vốn.
