Căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại do cây cối gây ra theo Điều 604 Bộ luật Dân sự năm 2015, chủ sở hữu tài sản phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi tài sản của họ gây ra thiệt hại cho người khác. Trong trường hợp cây cối, nếu cây bị đổ, gãy nhánh hoặc gây ra các sự cố khác làm tổn hại tài sản, sức khỏe của người khác, chủ sở hữu cây cối sẽ phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại, trừ khi chứng minh được rằng thiệt hại không phải do lỗi của họ. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do cây cối gây ra chỉ phát sinh khi đáp ứng các điều kiện sau:
- Một là: Có thiệt hại thực tế xảy ra:
Đây là điều kiện tiên quyết, nếu không có thiệt hại, thì không thể phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hai. Thiệt hại có thể là về vật chất tài sản, chi phí sửa chữa hoặc về sức khỏe, tính mạng. Căn cứ vào Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015 căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại:
1. Người nào có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường, trừ trường hợp Bộ luật này, luật khác có liên quan quy định khác.
2. Người gây thiệt hại không phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong trường hợp thiệt hại phát sinh là do sự kiện bất khả kháng hoặc hoàn toàn do lỗi của bên bị thiệt hại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc luật có quy định khác.
3. Trường hợp tài sản gây thiệt hại thì chủ sở hữu, người chiếm hữu tài sản phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại, trừ trường hợp thiệt hại phát sinh theo quy định tại khoản 2 Điều này
Theo đó, người gây thiệt hại phải chịu trách nhiệm bồi thường nếu hành vi của họ xâm phạm quyền lợi hợp pháp của người khác, bao gồm tính mạng, sức khỏe, danh dự, tài sản.
Căn cứ tại khoản 1 Điều 2 Nghị quyết số 02/2022/NQ-HĐTP ng hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật Dân sự về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao. Cụ thể như sau:
“1. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại đối với trường hợp quy định tại khoản 1 Điều 584 của Bộ luật Dân sự phát sinh khi có đầy đủ các yếu tố sau đây:
a) Có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của người khác;
b) Có thiệt hại xảy ra là thiệt hại về vật chất, thiệt hại về tinh thần;
Thiệt hại về vật chất là tổn thất vật chất thực tế xác định được của chủ thể bị xâm phạm, bao gồm tổn thất về tài sản mà không khắc phục được; chi phí hợp lý để ngăn chặn, hạn chế, khắc phục thiệt hại; thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút do tài sản, sức khỏe, tính mạng, danh dự, nhân phẩm, uy tín, quyền và lợi ích hợp pháp khác bị xâm phạm.
Thiệt hại về tinh thần là tổn thất tinh thần do bị xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, quyền và lợi ích nhân thân khác mà chủ thể bị xâm phạm hoặc người thân thích của họ phải chịu và cần phải được bồi thường một khoản tiền bù đắp tổn thất đó.
c) Có mối quan hệ nhân quả giữa thiệt hại xảy ra và hành vi xâm phạm. Thiệt hại xảy ra phải là kết quả tất yếu của hành vi xâm phạm và ngược lại hành vi xâm phạm là nguyên nhân gây ra thiệt hại”.
Thiệt hại trong trường hợp này bao gồm thiệt hại về tài sản, tính mạng, sức khỏe. Thiệt hại thực tế là thiệt hại dựa trên thực tiễn: Là thiệt hại trực tiếp hoặc gián tiếp. Đối với thiệt hại do cây cối gây ra là các thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, tài sản và tinh thần của con người, cơ quan, tổ chức.
- Hai là: Sự kiện cây cối gây thiệt hại trái pháp luật:
Trái pháp luật là hành động hoặc sự kiện gây thiệt hại mà theo quy định của pháp luật không cho phép. Đối với thiệt hại do cây cối gây ra phải là do tác động tự thân của cây cối, tức là sự kiện gây thiệt hại không thể kiểm soát hay ngăn ngừa bởi con người. Pháp luật hiện nay chưa quy định rõ về tính trái pháp luật khi cây cối gây thiệt hại, nhưng có thể hiểu là sự kiện này không nằm trong các trường hợp miễn trừ trách nhiệm bồi thường thiệt hại hoặc trong phạm vi được pháp luật cho phép.
- Ba là: Mối quan hệ nhân quả giữa sự kiện cây cối gây thiệt hại và thiệt hại xảy ra:
Để phát sinh trách nhiệm bồi thường, cần phải có mối quan hệ nhân quả rõ ràng giữa sự kiện cây cối gây thiệt hại và thiệt hại thực tế. Thiệt hại phải là kết quả tất yếu của sự kiện gây ra, nghĩa là cây cối phải là nguyên nhân trực tiếp của thiệt hại mà không có sự tác động của yếu tố bên ngoài hoặc hành vi con người. Điều này có nghĩa là sự kiện cây cối gây thiệt hại phải xảy ra trước, sau đó là hậu quả tất yếu của thiệt hại cho quyền và lợi ích hợp pháp của các bên bị ảnh hưởng.
Khi và chỉ khi tất các điều kiện trên được đáp ứng thì trách nhiệm bồi thường thiệt hại do cây cối gây ra mới có cơ sở pháp lý để phát sinh, và chủ sở hữu, người quản lý cây cối mới có trách nhiệm đối với thiệt hại mà cây cối gây ra.
Theo Điều 604 Bộ luật Dân sự 2015, trách nhiệm bồi thường thiệt hại do cây cối gây ra thuộc về chủ sở hữu, người chiếm hữu hoặc người được giao quản lý cây cối. Chủ sở hữu cây cối có nghĩa vụ kiểm tra và bảo vệ cây của mình trong suốt quá trình sinh trưởng, đảm bảo cây không gây ra nguy hiểm cho người khác. Chủ sở hữu phải kiểm tra định kỳ để phát hiện nguy cơ cây đổ, gãy hoặc cành lá quá lớn có thể gây thiệt hại trong các điều kiện thời tiết xấu, mưa bão... Nếu có dấu hiệu nguy hiểm, chủ sở hữu cần thực hiện các biện pháp cần thiết, như cắt tỉa cành lá hoặc thực hiện các biện pháp gia cố để hạn chế thiệt hại cho người khác. Việc không thực hiện những biện pháp này có thể dẫn đến việc chủ sở hữu phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại.
Những người chiếm hữu tài sản hoặc được giao nhiệm vụ chăm sóc và quản lý cây cối hoặc các đơn vị quản lý cây xanh công cộng, cũng phải có trách nhiệm bảo vệ cây cối và thực hiện biện pháp bảo quản để ngăn ngừa thiệt hại. Điều này có thể bao gồm việc chăm sóc cây, kiểm tra tình trạng cây để đảm bảo chúng không gây nguy hiểm. Tuy nhiên, nếu thiệt hại xảy ra do sự kiện bất khả kháng như: Bão lốc, động đất, thiên tai… mà chủ sở hữu, người chiếm hữu hoặc người quản lý cây cối không thể lường trước hoặc không thể ngăn chặn dù đã áp dụng mọi biện pháp phòng ngừa hợp lý, thì họ sẽ không phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Trong trường hợp này, thiệt hại là kết quả của các yếu tố ngoài tầm kiểm soát của con người, và chủ thể không thể bị quy trách nhiệm dù đã thực hiện nghĩa vụ bảo vệ cây cối.
